Friday, August 22, 2008

ಕೇಳಬನ್ನಿ ಧೃಪದ್ ಗಾನ. . .


ಸಾಮವೇದದ ಕಾಲದಿಂದ ಇಂಟರ್‍ನೆಟ್ ಯುಗವರೆಗೂ ಕೆಲವೇ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿರುವ ಧೃಪದ್ಅನ್ನು ಈಗ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.

ಧೃಪದ್ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಒಂದು ಶೈಲಿ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮಾತೃಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿದೆ. ಧೃವ-ಪದ್ ಎಂದರೆ ಆಳವಾದ ಸತ್ಯ ಎಂದರ್ಥ. ಕಲಾವಿದನ ಕಂಠದಿಂದ ಹೊಮ್ಮುವ ಧೃಪದ್ ನ ಪ್ರತಿ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲೂ ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ಗತ್ತಿರುವುದೇ ಇದರ ವಿಶೇಷ. ತಾಯಿ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಅಕ್ಕರೆಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಧೃಪದ್‌, ಬಂದಿಶ್ ನ ಪ್ರತಿ ಅಕ್ಷರಗಳೂ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತ ರಾಗದ ಆಳಕ್ಕಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ರಾಗದ ಪಾವಿತ್ರತೆ, ಸ್ವರ ಶುದ್ಧತೆ, ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತ ತನ್ನ ಹರವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಕೇಳುಗನಿಗೆ ಸಮಾಧಿ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಧೃಪದ್‌ ನ ಮೂಲ-ಸಾಮವೇದ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ಓಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಲಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಂತರ ಛಂದ, ಪ್ರಬಂಧ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ರಾಗಕ್ಕಳವಡಿಸಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.

ಹದಿಮೂರನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಿತಾರ್‍ ಹಾಗೂ ಖ್ಯಾಲ್‌ನ ಆದ್ಯ ಪ್ರವರ್ತಕ ಅಮೀರ್‍ ಖುಸ್ರೋ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬರುವ ಮೊದಲು ಕೇವಲ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಎಂದಿತ್ತು. ಅವನ ಆಗಮನದ ನಂತರ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ, ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಆಗ ಧೃಪದ್ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಗಾಯನದ ಒಂದು ಶೈಲಿಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಾಡು ಹೊಂದಿತು. ೧೨-೧೬ನೇ ಶರಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೊಘಲರು ಭಾರತ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ನಂತರ ಧೃಪದ್ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೂ ಬದಲಾವಣೆ ಕಂಡಿತು. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿದ್ದ ರಚನೆಗಳ ಬದಲಾಗಿ ಹಿಂದಿ, ಬ್ರಿಜ್‌ಭಾಷಿ ಮಿಶ್ರಿತ ಧೃಪದ್‌ಗಳು ರಚನೆಯಾಗತೊಡಗಿದವು. ಸಂಗೀತಗಾರರೂ ಆಗಿದ್ದ ಷಹಜಹಾನ್, ಆದಿಲ್‌ಶಾ, ಔರಂಗಜೇಬ್‌, ಮಾನಸಿಂಗ್‌ ಅವರು ಸ್ವಂತ ಧೃಪದ್ ರಚಿಸಿ ಹಾಡಿದರು.

ಧೃಪದ್ ಸಾಮವೇದದ ಕಾಲದಿಂದ ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್ ಯುಗದವರೆಗೂ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಮಾರ್ಪಾಟುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಸೀಮಿತ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಕೇಳುಗರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಮುನ್ನಡೆದಿದೆ. ಆಲಾಪ್ ಬಂದಿಶ್‌ನೊಂದಿಗೆ ನೋಂ, ತೋಂ, ರೆ, ನ್ಯಾ, ನಾಂ, ನ
ಆನಾ, ದರಿ ಮುಂತಾದ ಅರ್ಥವಿಲ್ಲದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಸ್ವರಶುದ್ಧತೆಯಿಂದ ಉಚ್ಛರಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಹಾಗೂ ಬಂದಿಶ್‌ನ್ನು ದುಗುನ್, ತಿಗುನ್‌, ಚೌಗುನ್‌ ಲಯದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿ ಪುನಃ ಮೂಲ ಲಯಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಲ್ಲುವುದು ಈಗಲೂ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಪಖಾವಾಜ್‌ ಅಥವಾ ಮೃದಂಗ ಸಾಥಿ ಮಾತ್ರ ವಿಲಂಬಿತ ಲಯದಲ್ಲೇ ಮುಂದುವರಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಿದೆ. ಸಂಗೀತದ ಇತರ ಶೈಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದಿಶ್ ಶುರುವಾದ ಮೇಲೆ ತಾಳ ಪ್ರಾರಂಭವಾದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ತಾಳ-ಗಾಯನ ಏಕಕಾಲಕ್ಕೇ ಶುರುವಾಗುವುದು ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.

ಚೌತಾಲ್‌, ಸರ್ಫಾಂಕ್, ಬ್ರಹ್ಮತಾಲ್‌, ರುದ್ರತಾಲ್‌ ಮುಂತಾದ ತಾಳಗಳನ್ನು ಪಖಾವಾಜ್‌ ಅಥವಾ ಮೃದಂಗದಲ್ಲಿ ಧೃಪದ್‌ಗೆ ಸಾಥಿಯಾಗಿ ಕಲಾವಿದರು ನುಡಿಸುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ರುದ್ರವೀಣೆ, ಕೊಳಲು ಕೂಡ ಸಾಥಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಡಾಗರ್‍ ಬಂಧು, ಗುಂಡೇಚಾ ಬಂಧು, ಸಿಂಗ್‌ಬಂಧು, ಫಲ್ಗುಣಿ ಮಿತ್ರಾ, ಪ್ರೇಂಕುಮಾರ್‍ ಮಲೀಕ್‌ ಮುಂತಾದವರು ಧೃಪದ್‌ನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದವರೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ವೀರರಸ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಖ್ಯಾಲ್‌, ಭಜನ್‌, ಠುಮ್ರಿ, ಠಪ್ಪಾ, ಹೋರಿ ಗಾಯನಶೈಲಿಯಂತೆ ಕೇಳುಗನ ಮನ ರಂಜಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸಹಜವಾಗಿ ಇದು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಂದ ದೂರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಲಾಸ್ ಎಂಜಲೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ‘ನಾರ್ಥ್‌ ಅಮೆರಿಕ ಧೃಪದ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್‌’ ಸಂಘಟಿತವಾಗಿದ್ದು , ಇದು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಕಲಾವಿದರ ಮೂಲಕ ಧೃಪದ್‌ನ್ನು ಪ್ರಚುರಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧೃಪದ್ ಗುರುಕುಲ ಶಾಲೆಗಳಿದ್ದು, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಜಿಡ್ಡು ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ನಿನ ವ್ಯಾಲಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಧೃಪದ್‌ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ನಾಲ್ಕು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಗುರುಕುಲ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲು ಯುವಕರೇ.

‘ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಇಲ್ಲವೆಂದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅದ್ಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ. ಆ ಶೈಲಿಗೊಂದು ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಒದಗಿಸಬೇಕೆನ್ನುವ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡೇ ನಾವು ಈ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದೇವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ವ್ಯಾಲಿ ಶಾಲೆಯ ಕಬೀರ್‍‍ ಜಯತೀರ್ಥ.

ಈ ಶೈಲಿ ಜನರಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತಿರುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಗಾಯಕ ಪಂ. ಪರಮೇಶ್ವರ್‍ ಹೆಗಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಧೃಪದ್ ಜನರಿಂದ ದೂರವಾಗಲು ಶೈಲಿಯ ಮಿತಿ ಹಾಗೂ ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳೇ ಕಾರಣ. ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಾಡುವುದರಿಂದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯ ಒದಗಿಸಲಾಗದು. ಇದರಿಂದ ಶ್ರಾವ್ಯತೆಗೂ ಭಂಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ’.

ಈಗಾಗಲೇ ಅನೇಕ ಹಿಂದೀ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಧೃಪದ್ ಗಾಯವನ್ನು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. (ಯುದ್ಧ ಸನ್ನಿವೇಶ, ವಿಜಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ). ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಅನಾಹತ್ ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪುಣೆಯ ಗಾಯಕ ಉದಯ್ ಭವಾಲ್ಕರ್‍ ಧೃಪದ್‌ನ ಮಿತಿಗಳನ್ನು, ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಕೊಂಚ ಬದಿಗಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲ ವರ್ಗದ ಸಂಗೀತ ರಸಿಕರ ಮನಸೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಸಂಗೀತವು ಮಾಧುರ್ಯ, ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯ. ಈ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಖ್ಯಾಲ್ ಹಾಗೂ ಇತರ ಗಾಯನ ಶೈಲಿಗಳು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಇವು ಹಳೆಯ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಗಿದೆ. ಈ ಪದ್ಧತಿ ಪುನಾರಚನೆಗೊಳ್ಳದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಈ ಶೈಲಿಯ ಗಾಯಕರೇ ಕಾರಣ. ಹಳೇ ಪದ್ಧತಿಯ ಪುನಾರಚನೆಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ತಳಹದಿಯಲ್ಲೇ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ.

(೧೭-೦೭-೦೫ ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ)

3 comments:

ಪ್ರಿಯಾ ಕೆರ್ವಾಶೆ said...

ಧೃಪದ್‌ನ ಆಳ ಅಗಲವನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಿದೆ ಲೇಖನ. ನಾದದ ಮಾಧ್ಯಮ ಅದೆಷ್ಟು ಪ್ರಬಲ!

shreedevi kalasad said...

ಪ್ರಿಯಾ. ನಾದ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಲಾರದು. ಸಂಗೀತ ಮಾಧ್ಯಮ

ಹಂಸಾನಂದಿ Hamsanandi said...

ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದೀರ! ಧನ್ಯವಾದಗಳು.